MEHTERAN TAKIMI

Askeri bandoların atasıdır. Mehterhaneler, Osmanlı Devleti’nin kurulduğu 1289 yılından Yeniçeri Ocağı’nın lağvedildiği 1826 yılına kadar Osmanlı coğrafyasının her köşesinde teşkilatlandırılmıştır.

Revaçta olduğu ve ordunun ayrılmaz bir unsuru olarak kabul edildiği dönemlerde, padişah fermanları ile kollanıp gözetilen mehterin icra ettiği yüzlerce marş, türkü, ilahi, sanat müziğinden maalesef günümüze çok az eser kalmıştır.

Mehteran bünyesinde bulunan sazların her biri, savaş aletlerinden, unsurlarından birini temsil eder. Bu anlamda, kös; şahî topu, davullar; top seslerini, ziller; kılıç şakırtılarını, nakkareler; koşan atların nal seslerini, zurnalar; kişneyen atları, Cevgan; yiğit askerlerin nidalarını taşımaktadır. Mehteran nevbet vururken ‘tüyleri diken diken’ olan insanımız, Yemen Türküsü, Kırımdan Gelirim, Estergon Kal’ası, Plevne Marşı, Bağdat’ın Kapısını Genç Osman Açtı, Kıbrıs Marşı, Cezayir Marşı, Sivastopol Marşı gibi eserleri dinlerken parçalanmış Osmanlı’yı ve öz varlığından koparılmış vatan topraklarını hüzünle yâd etmektedir.

MEHTER BÖLÜĞÜ

Mehter takımı iki bölüm, yedi takımdan oluşmaktadır.

Birinci bölüm: Sancak, tuğ ve zırh takımıdır. İkinci bölümde önce Cevganlar bulunur arkalarında sırasıyla Zurnazenler, Boruzenler, Nakkarezenler, Zilzenler ve Davulzenler yer alır.

CEVGEN (cevgân)

Mehterde ucunda küçük ziller bulunan bir sopa şeklinde müzik aletini kullananlara verilen isimdir . Bu müzik aleti de sadece Mehtere has bir müzik aletidir. Başka yerde kullanılmaz.

ZURNA (zurnazen)

Mehterde Zurna çalanlara verilen isimdir. Zurna da bize has bir müzik aleti olma özelliğini halen korumaktadır. Mehterin kaldırıldığı her dönemde Zurna davulla beraber halkın gönlündeki yerini her zaman korumuştur.

BORU (boruzen)

Mehterde boru çalanlara verilen isimdir. Boruda Dünyada bütün orkestralarda, müzik gruplarında mızıka takımlarında kullanılmıştır ve halen kullanılmaktadır.

NAKKARE (nakkarezen)

Nakkare (Kudüm) ağızları deri kaplı , birbirine bağlı farklı büyüklükte iki çömlekten oluşan bir çalgı olup mehterde bunu çalanlara Nakkarezen ismi verilmektedir.

DAVUL (tablzen)

Davul; Türklerin çok eskiden beri kullandıkları baş çalgıdır. Kaynağı Orta Asya'dır. Davul, Selçuklu Türkleri'nce Anadolu'ya getirilmiş, Osmanlı Türkleri aracılığıyla da Avrupa'ya yayılmıştır.

KÖS (köszen)

Mehterde Kös çalan kişiye verilen isimdir. Daha önceleri Kös sadece padişah mehterlerinde kullanılırdı. 3.Selim diğer mehterlere de Kös konulmasına izin vermiştir.

TUĞ

Türkler'de, hükümdarlık, vezirlik, beylerbeyilik, sancak beyliği gibi askeri görev ve memuriyet işareti olarak kullanılmıştır.

ZİL (zilzen)

Mehterde Zil çalanlara verilen isimdir. Mehter de yüzyıllardır kullanılmakta olan Zil bu gün de tüm askeri ve sivil bandolarda ve orkestralarda kullanılmaktadır.

ÇORBACIBAŞI

Mehterin yürüyüşü sırasında en önde yürüyen kişidir. Mehter takımının bölük komutanıdır.

SANCAKLAR
Mehterde üç sancak bulunur. Kırmızı sancak (Kırmızı zemin üzerine beyaz üç hilal) , Yeşil sancak (Yeşil zemin üzerine beyaz üç hilal) ve ıstiklal alameti olan Ak sancak. Bunları taşıyanlara Sancaktar ismi verilir.

 MEHTERHANE  TEŞKİLATI

Mehter "kat"lardan teşekkül eder. Her sazdan (enstrüman) bireriyle kurulan topluma "kat" adı verilir. 6 katlı mehterhane denilince, her sazdan 6 şar olduğu anlaşılır. Genel olarak 3,5,7,9 katlı olarak anılır. Osmanlı ordularının ihtişamlı devirlerinde kat sayısı 12’ye kadar çıkarılmıştır. Yavuz Sultan Selim, Mercidabık Savaşına, Kanuni Sultan Süleyman, Viyana kuşatmasına 200’ü geçen sayılarda mehterler götürmüşlerdir.

Askerî bir birlik olan mehter takımının sevk ve idaresinde sorumlu bölük komutanı pozisyonundaki kişiye "çorbacıbaşı ağa" adı verilir. Her saz çalan grubun başında bir "ağa" bulunur. Bu ağaya "sazbaşı" denir. Tabılzenbaşıya (davulcubaşı) "baş mehterağa" denir. Bütün mehterhanenin başındakine "mehterbaşı ağa" denir. Mehter nevbet vururken mehterbaşı ağa, yarım daire şeklinde duruşun tam ortasında, yüzü mehtere dönük olarak mehteri idare eder, yürüyüşte de tuğ takımının arkasında  mehterin önünde yürür. Mehterhanede, çalınan her sazın adına göre, o sazı çalanlara da ad verilir. Zurna çalana: "zurnazen", boru çalana: "boruzen", nakkare çalana: "nakkarezen", davul çalana: "tablzen", zil çalana: "zilzen", kös çalana: "köszen", sazlara sesleri ile katılan ve ellerindeki çıngıraklı çatal cevgenleri sallayarak aynı zamanda ritmik tempo tutanlara da: "cevgâni" denir. Mehteranın, duruşları üçerli saf, yürüyüşleri üçerli kol halinde olup nevbet duruşları yarım daire şeklinde yani hilalvari olur.

MEHTER MARŞLARININ BESTECİLERİ

Günümüzde gönlümüze taht kurmuş mehter marşlarının tarihimiz içerisinde adı geçen bazı bestekarları şunlardır:

Nefirî Behram, Emir-i Hac, Hasan Can, II. Gazi Giray, Şah kulu, Zurnazen Edirneli daî Ahmed Çelebi,Zurnazenbaşı İbrahim Ağa, Hammalî, Çenkî İbrahim Ağa, Edirneli Mehmed Çelebi, Eyyubî Mehmed Çelebi, Derviş Mehmed Çelebi, Solakzade Mehmed Hemdemî, Acemiler (Acemi oğlanlar), Kazaklar (İstanbul'a Rusya'dan gelen göçmenler), Hızır Ağa, Müstakim Ağa, Mehterbaşı Ağa (adı bilinmiyor), Şah Murad "Sultan IV. Murad", Kemanî Hızır Ağa, Çok sayıda adı bilinmeyen bestekar